Το Βιβλίο του Dede Κorkut

Γνωριμία

Της Πιπίνας  Δ. Έλλη

Απόσπασμα μόνο, από τη μελέτη:

‘’Δύο έπη, δύο λαοί

1. Ο Διγενής Ακρίτας

Ελληνικό Έπος, Βυζαντινής Περιόδου

2. The Book of Dede Korkut, a Turkish Epic

σύγκριση των επών και των λαών που τα δημιούργησαν:

ομοιότητες, ανομοιότητες, αντιλήψεις, χώρος και χρόνος

Σύδνεϋ 1997’’

 

Το βιβλίο του Dede Κorkut[1]  αποτελεί το Έπος των Oghuz, που είναι από τις κυριότερες ομάδες των Τούρκων, γνωστή ως Tourkomans, κυρίως αφότου ετούτοι ασπάσθησαν τον οθωμανισμό.

Οι Oghuz, μετανάστευσαν δυτικά  και εξελίχθησαν στους μεταγενέστερους Τούρκους[2], όπως τους γνώρισε το Βυζάντιο και εδώθε. Οι Σελτζούκοι Τούρκοι  και οι  Ottomans είναι οι μετέπειτα απόγονοι των Oghuz[3]. 

Το έπος των Oghuz εμπεριέχεται στο βιβλίο του Dede Κorkut και είναι ιδιαίτερα σημαντικό καθότι περιέχει ιστορικά και λογοτεχνικά στοιχεία από την περίοδο του μεσαίωνα. Το έπος ήταν άγνωστο για πολύν καιρό και σ’ αυτούς καθ’αυτούς τους Τούρκους -και ίσως εξακολουθεί να είναι άγνωστος για την απαίδευτη λαϊκή μάζα-, καθώς ο ανασχηματισμός του από την παλαιά τουρκική γραφή (παρόμοια με την αραβική) στη σύγχρονη, αντιμετώπισε πολύπλοκα γλωσσικά και ιστορικά προβλήματα.  Αυτό υπήρξε και το ουσιαστικό πρόβλημα του έπους.  Είναι όμως σχεδόν βέβαιο, το πώς σχηματίστηκε το έπος, πώς μεταδόθηκε, ποια ήταν τα κύρια πρόσωπα σ’ αυτό και από πιο πολιτιστικό περιβάλλον αναδύθηκε.

 

  

Η ιστορία του   έπους των  Oghuz: Dede Κorkut

Η ιστορία του έπους αρχίζει κάπου στην κεντρική Ασία, τη γη των Oghuz[4], όπου αυτοί δημιούργησαν δική τους επικράτεια, τον 10^ο αι. Τα σύνορά τους εκτείνονταν μεταξύ του ποταμού Ιαξάρτη και δυτικότερα στα παράλια της Κασπίας Θάλασσας, νότια στην Transoxiana και βόρεια  στις στέπες της Aral Θάλασσας.

Το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού  των στη διάρκεια των επομένων αιώνων παρέμεινε νομαδικό, ενώ μικρότερο  ποσοστό του ιδίου πληθυσμού  ίδρυσαν πόλεις όπως τις: Karachuk, Saghnak, Sand, Huwasa Yeni Kent.

Η άλλοτε γη των Oghuz, σήμερα στο μεγαλύτερο ποσοστό της  ανήκει στις χώρες Kazac, Uzbek Turkmen: Soviet Socialist Republics. 

            Τα ιστορικά επεισόδια  του έπους διαδραματίστηκαν στην περιοχή του Syr Darya πιθανόν τον 11^ο αι., όπως δείχνουν αρκετά τοπωνύμια στις ηρωϊκές ιστορίες του έπους, ενώ ο τρόπος ζωής των ηρώων του αντικατροπτρίζει τον πολιτισμό των Oghuz την συγκεκριμένη περίοδο, στον συγκεκριμένο τόπο. Παρόμοιες ιστορίες  της  Μέσης και της Κεντρικής  Ασίας αναφέρουν τους χαρακτήρες και τα επεισόδια που απαντούν στο βιβλίο Dede Κorkut, επιβεβαιώνονοντας έτσι την ιστορικότητά τους.  

Οι Oghuz έρχονται για πρώτη φορά σε επαφή με το Ισλάμ, κατά τη διάρκεια του 10^ου αι.   Οι κυριότεροι εχθροί τους τον 11^ο αι. είναι οι Kipchak Turks, στα βόρεια και οι «άπιστοι», εκείνοι που δεν είχαν την ίδια με εκείνους θρησκεία.  Τον 11^ο αι. οι Oghuz ασπάζονται τον Ισλαμισμό.

Είναι σχεδόν βέβαιο ότι το Βιβλίο του Dede Κorkut στην πρώτη μορφή του περιείχε περιγραφές των Kipchak Turks και των αρχηγών τους. Στα δύο  χειρόγραφα του 16^ου αι. υπάρχουν μόνο τα ίχνη των Kipchak Turks. Καθώς οι ορδές των Μογγόλων υπό τον Genghis Khan[5] έφτασαν στις όχθες του αρχαίου Ιαξάρτη ποταμού, το μεγαλύτερο τμήμα του πληθυσμού των Oghuz μετανάστευσε Δυτικά στο Ιράν, Azerbaijan και Μ. Ασία ή Ανατόλια. Από αυτούς διακρίθηκε η φυλή  Kimik από την οποία προήλθαν οι Σελτζούκοι (Seljuk), και οι οποίοι άνοιξαν το δρόμο προς τα Δυτικά  για τις υπόλοιπες 23 φυλές των  Oghuz, τους γνωστούς σήμερα  με το όνομα Turkomans.  Την εποχή της πρώτης καταγραφής  του βιβλίου του  Dede Korkut, οι  Oghuz είχαν ήδη μισοξεχάσει την παλιά τους πατρίδα, την κατά μηκος του ποταμού Ιαξάρτη (Syr Darya).   

 

Το έπος του Dede Korkut- Πηγές, Χειρόγραφα

Έρευνα

Η πρώτη μνεία του έπους του Dede Κorkut γίνεται από τον Ebu Bekr Iby Devadari.  Δεν έφερε τον γνωστό τίτλο, αλλά ονομαζόταν Oghuz Namah (=διαφορετική ερμηνεία). Υπήρχαν λοιπόν διαφορετικές Oghuz Namahs[6] όπως συμβαίνει με τα Ελληνικά και με τα Ρωμαïκά χειρόγραφα στην Ιταλία στην περίοδο της Αναγέννησης και τις παραλλαγές αυτών.  Παραλλαγές του Oghuz Namah υπάρχουν στη Βιβλιοθήκη της Κωνσταντινούπολης.

Το χειρόγραφο του Devadari δεν διασώθηκε, παρά μέσα από άλλο έργο του ιδίου, την Ιστορία της Μέσης Ανατολής[7].  Περιγράφεται σ’ αυτό το Oghuz Namah και από εδώ φαίνεται ότι το έπος του Dede Κorkut τοποθετείται χρονολογικά  στο 1ο τέταρτο του 14^ου αι., πιθανόν μάλιστα στις αρχές του.

Στις αρχές του 14^ου αι. οι περισσότερες από τις περιοχές των Τουρκομάνων ενώθηκαν υπό το Mongol Ilhan State και κυβερνήθηκαν από τους απογόνους του Genghis Khan και τους βοηθούς του Great Chan στην Ανατολική Ασία.  Κέντρο πλέον  του Ilhan State ήταν η Ανατολική Ανατόλια και το Azerbaijan.

Στις αυλές των αρχόντων του Ilhan, όπως και του Gazan (1295-1304) και Ulayta (1304-1316), ενθαρρύνθηκε η αναζωπύρωση των παλαιών εθίμων των Μογγόλων και των παλαιών εθίμων των Oghuz.  Ίσως σε αυτό το περιβάλλον οφείλει τη γέννησή του το έπος του Dede Korkut 

Το τελευταίο τέταρτο του 16^ου αι. οι Τουρκομάνοι είχαν ήδη ζήσει μακρό χρονικό διάστημα στην Ανατόλια ώστε να πιστέψουν τελικά ότι αυτή ήταν η πατρίδα των προγόνων τους.  Η δεύτερη λοιπόν παρουσίαση του έπους του Dede Korkut, τοποθετεί τους Oghuz στην Ανατόλια και στη γειτονική Azerbaijan, και εχθροί τους δεν είναι πλέον οι Kipchaks αλλά οι Georgians, κάτοικοι της Γεωργίας και άλλοι Χριστιανοί γύρω από τη Μαύρη Θάλασσα. Στο έπος αποκαλούνται infidels και αγωνίζονται εναντίον των Τούρκων  επί γενεές, έτσι ώστε να παρουσιάζονται, εσφαλμένα πλέον, ως οι παντοτινοί εχθροί τους.  Αυτές οι νέες παραλλαγές του έπους ενώ εμπεριέχουν  νεότερες αναμνήσεις της Μέσης Ανατολής, τα κοπάδια των Oghuz ακόμα βόσκουν στην περιοχή του Syr-Darya και οι ήρωές του φέρουν ονόματα που σπάνια παρουσιάζονται σε χειρόγραφα μετά τον 11^ο αι.  

Το έπος του Dede Korkut, είχε χαθεί και ξαναβρέθηκε στις αρχές του 19^ου αι.  Ένα ολοκληρωμένο χειρόγραφο βρέθηκε στη βιβλιοθήκη της Dresden, από όπου ο Heinrich Friedrich Von Diez έκανε ένα αντίγραφο[8], για τη βιβλιοθήκη του Βερολίνου.  Στον δεύτερο Τόμο του Denkwürdigkeiten von Asien [1815], ο Diez δημοσίευσε την πρώτη μελέτη του έπους μαζί με μία Γερμανική μετάφραση της ιστορίας του Tepegöz[9].  Μεταξύ του 1894 και 1940, ο V.V.Barthold έκανε πολλές μελέτες για το έπος από το copy του Βερολίνου και συμπεριέλαβε αρκετά κομμάτια και θρύλους.

Το πρώτο ολοκληρωμένο κείμενο του έπους τυπώθηκε το 1916, όταν ο Kilisli Rifat δημοσίευσε στην Τουρκία το “Kitab I Dede Korkut Ala Lisan-I T a‘ ife Ogh[10].  Το 1938 ο Orhan Shaik Gö Kyay έκανε αυτή την  πρώτη μετάφραση τη γραμμένη στα Αραβικά, στο λατινικό αλφάβητο πλέον, όπως το είχε υιοθετήσει ο Aτταρτούκ δέκα χρόνια ενωρίτερα από την παραπάνω χρονολογία (1938).  Το 1972 ο Gö Kyay είχε ήδη ετοιμάσει νέα εργασία για το έπος στην Τουρκική γλώσσα. 

Το 1950 ο Ettore Rossi ανακάλυψε στη βιβλιοθήκη του βατικανού δεύτερο χειρόγραφο  του έπους και το μετέφρασε στα Ιταλικά.  Το χειρόγραφο περιείχε τους μύθους: I, II, III, IV, VII, και μέρος του XII, μύθου και βοήθησε στην κατανόηση πολλών κομματιών  στο ολοκληρωμένο χειρόγραφο της Dresden.

Το 1969 πλέον, το Υπουργείο Παιδείας της Τουρκίας εξέδωσε το έπος.

 

Ποιος είναι ο δημιουργός του έπους του  Dede Korkut;

            Ως συγγραφέας του έπους, φέρεται ο ίδιος ο Dede Korkut που παρουσιάζεται ανελλιπώς στις ιστορίες, φέρων πολλαπλές ιδιότητες: είναι Σοφός, Θρησκευτικός Αρχηγός, Ραψωδός. Γνωρίζει επίσης πώς να αποκαλεί τους νέους: Bugash και Beyrek with the Grey Horse[11], όταν αυτοί ενηλικιώνονται.

            O Dede Korkut εξελίσσεται σε Συμβουλάτορα στον μύθο III, του έπους,  όταν επικοινωνεί με τον τρελό  Delü Karchar.  Απαντά επίσης στον ρόλο του Μεσάζοντος μεταξύ των Oghuz  και του Tepegöz στον μύθο VIII.  Παρόμοιο ρόλο μεσάζοντος κατέχει  και ο Χατζηαβάντ στον Καραγκιόζη, τον γνωστό στους Έλληνες λαϊκό χαρακτήρα, στις ιστορίες του που αποτελούν σημαντικό κομμάτι του λαϊκού πολιτισμού τους.    

Ο Dede Korkut έχει ικανότητες Προφήτη και Θαυματοποιού στην ιστορία III του έπους: “If you strike me your hand dry up” εύχεται [σ.48].  Είναι Άγιος και Ήρωας,  όταν αγωνίζεται τον αγώνα ενός άλλου, του Beyrek στην προκειμένη περίπτωση, για την κόρη που θέλει για δική του: την Banu Chichek.  Η ιστορία εξελίσσεται σε διασκεδαστική και ο Dede Korkut  με τον ρόλο του θυμίζει τις επίσης πολύ γνωστές στους Έλληνες, ιστορίες του Ναστραντίν Ηότζα  [σ.50].

Στις δεξιώσεις των μπέηδων ο Dede Korkut  παίζει το μουσικό όργανο Kopuz  (lute like), και κλείνει την ιστορία πάντα με έναν τρόπο κυριότητας και μέσα από έναν χείμαρο ευχών προς τον άρχοντα.  Ο ρόλος του στο έπος είναι συνδετικός. 

Δεν είναι βέβαιο άν ο Dede Korkut είναι ο μόνος Δημιουργός του Έπους ή αν το έκανε με άλλους.  Αποδεδειγμένα ανήκει στη φυλή Bayat και το όνομά του Dede, σημαίνει παππούς.  Άλλοτε αποκαλείται Ata που σημαίνει πατέρας.  Κατά τον ιστορικό Reshid Ud-Din (παρουσιάζεται ενωρίς τον 14^ο αι.) και άλλους ιστορικούς  των  Oghuz,  ο Dede Korkut υπήρξε ένας άξιος πολιτικός - διπλωμάτης που υπηρέτησε πολλούς βασιλείς  τον 9^ο και 10^ο αι., που είχαν για πρωτεύουσά τους την Yeni Kent[12].  Κατά τη λαϊκή αντίληψη ο  Dede Korkut έζησε 295 χρόνια.

O Yazijioghlu απέδωσε στον Dede Korkut την προφητεία ότι η Khanale  θα περάσει στη φυλή Kayi, την οποία οι Ottomans θεώρησαν προγόνο τους[13].  Ο Dede Korkut ως Μουσουλμάνος Άγιος εξελήχθη αργότερα σε Κύριο θρησκευτικής ομάδας. Σύμφωνα μάλιστα με την παράδοση ο τάφος του βρισκόταν στο κατώτερο μέρος του Syr-Darya, όπου βρισκόταν και ο σταθμός του Khorkhut στο Tash Kent-Kazalinsk Railroad, ως τις αρχές του 20^ου αι.

 

Το περιεχόμενο του έπους του Dede Korkut

Για την καλύτερη κατανόηση του τουρκικού έπους: The Book of Dede Korkut, παρατίθενται ο πρόλογος και ο κατάλογος των ιστοριών (legends, τίτλοι και σελίδα), που εμπεριέχονται σε αυτό και με τη σειρά που παρουσιάζονται:

Prologue p.3

Legend I:       The story of Bugach Khan. Son of Dirse Khan, 9

Legend II:      The Sack of the House of Salur Kazan, 23

Legend III:     The Story of Bamsi Beyrek, Son of Kam Bure, 40

Legend IV:    The Story of the Capture of Uruz Bey, Son of Kazan Bay, 70

Legend V:      The Story of Delu Dumrul, Son of Duha Koja, 89

Legend VI:    The Story of Kan Turali, Son of Kanli Koja, 98

Legend VII:   The Story of Yigenek,  Son of Kazilik Koja, 115

Legend VIII:  The Story of Basat, Killer of the One-Eyed Giant, 122

Leged IX :      The Story of Emren, Son of Begil, 134

Legend X:      The Story of Seghrek, Son of Ushun Koja, 145

Legend XI:     The Story of Salur Kazan’s Captivity and His Rescue by His Son Uruz,156

Legend XII: The Story of the Revolt of the Outer Oghuz against Inner Oghuz and of the Death of Beyrek, 168

 

Το έπος λοιπόν του Dede Korkut συμπεριλαμβάνει έναν πρόλογο και τις παραπάνω δώδεκα ιστορίες - Legents, σε πεζό λόγο,  και διακοσμούνται από αριθμό στίχων.  Οι ιστορίες αυτές δε φαίνεται να έχουν οργανωθεί χρονολογικά ή ως προς τη δομή. Συγγενεύουν ωστόσο με τα λογοτεχνικά στοιχεία που εμπεριέχουν, με την κοινή μορφή, με τους κοινούς κατά κανόνα ήρωες ή χαρακτήρες οι οποίοι παίζουν μικρό ή μεγάλο ρόλο στις ιστορίες και με την ανελλιπή παρουσία της εξέχουσας μορφής του Dede Korkut, που παρουσιάζεται μάλλον ως συνδετικός κρίκος  σε όλες τις ιστορίες.  Σε μία από τις ιστορίες- Legents αποβαίνει ένας από τους ήρωες και ως είναι επόμενο, δρα αποτελεσματικά[14].   

Από την αρχή ως το τέλος  οι ιστορίες επαινούν τους Oghuz, τη νομαδική τους ζωή, τις συνήθειές τους και τις αξίες τους.  Όλοι οι ήρωες προέρχονται από τις φυλές των  Oghuz και όπως είναι φυσικό, παρουσιάζουν τα πράγματα από τη δική τους σκοπιά.

Θεματικά οι ιστορίες εμπεριέχουν δραστηριότητες γύρω από τις κυνηγητικές εξορμήσεις και τους πολέμους με τους απίστους -και αναμεταξύ τους[15]-, καταδίωξη, αιχμαλωσία, δραπέτευση, εκδίκηση ή τιμωρία.

 Τα επί μέρους στοιχεία: οι χαιρετισμοί, οι ευχές, οι κατάρες, οι περιγραφές και οι ιδιωματικές φράσεις επαναλαμβάνονται στο έπος με συστηματική συχνότητα, ενώνοντας ως επαναληπτικό στοιχείο, τις ιστορίες του.  Στο τέλος κάθε ιστορίας ο ραψωδός κλείνει με με μία ευχή για τον Khan, συχνά μάλιστα αυτοπαρουσιάζεται ως παρών αφού άλλωστε γνωρίζει τόσες λεπτομέρειες: “My Chan may Allah never separate you from the dean faith as long as you live”[16].  Άλλοτε ο ραψωδός  φιλοσοφεί: “Death is the end of long life...  and separation is the ultimate fate for all”[17].

 

 

 

 

Οι χαρακτήρες του Έπους του Dede Korkut

Πιστεύεται ότι οι χαρακτήρες του Έπους άλλοτε είναι ιστορικοί και άλλοτε μυθικοί.   Δεν υπάρχει ιστορική απόδειξη ότι οι νομάδες  Oghuz έχουν λάβει μέρος σε κάποια πολεμική επιχείρηση. Ο μελετητής  παρακολουθεί κατ’ έξοχήν τη ζωή των Oghuz, τις μεταξύ τους διενέξεις (αλλά και με τους «απίστους» φαινόμενο που αποτελεί μεταγενέστερο στοιχείο), για τα υπάρχοντά τους, τα οποία θεωρούνται μεγίστης σημασίας για τους ίδιους και τους γύρω τους.

Οι Oghuz χωρίζονται σε 24 φυλές,  και σε δύο ομάδες: τους Boz Ok [=Γκρίζα Τόξα]  και τους Uch Ok [=Τρία Τόξα].  Οι Boz Ok καλούνται Tash [=εξωτερικοί] και οι Uch Ok  καλούνται Ich [=εσωτερικοί].

Κάθε μία από τις 24 φυλές έχει τη δική της περιοχή [Yurt] και άρχων είναι ο Bey  [=Μπέης] ο οποίος έχει το δικό του κύκλο συμβούλων.  Όλες μαζί οι φυλές έχουν ένα κοινό συμβούλιο [Diran], που το ορίζει ο Μπέης των Μπέηδων: ο Baylerbey, τίτλος που χρησιμοποιείται σε όλη τη διάρκεια  της Οθωμανικής περιόδου. Πάνω από τον Baylerbey, είναι ο Σουλτάνος  [Sultan Chan King] αρχηγός του στρατού και αργότερα και  Grand Vezier.

Στο έπος  δε δίνεται έμφαση  διάκρισης ανάμεσα στους Boz Ok Tash Oghuz  και στους Uch Ok Ich Oghuz, εκτός από την  ΧΙΙ ιστορία, όπου ο πόλεμος μεταξύ τους -εμφύλιος- οφείλεται σε παρεξήγηση: δηλαδή σε μία διάκριση  εκ μέρους του Khan Salur Kazan.

 

Όπως στο Έπος του Διγενή Ακρίτα, το Βιβλίο του Dede Korkhut  είναι  αφιερωμένο  στους άρχοντες και στις αρχόντισσες των Oghuz, με μόνη εξαίρεση την ιστορία ΙΙ, όπου ο KarajuK, Βοσκός, αποβαίνει ήρωας.

Βασιλιάς των Oghuz είναι ο Bayidir Khan [Khan of Khans], ο οποίος ως ανώτατος δικαστής αποφασίζει  για όλες τις φυλές των Oghuz.  Οι Beys του είναι αφοσιωμένοι και του προσφέρουν τα λάφυρα από τις νικηφόρες μάχες  τους και αυτός τους προστατεύει με τη δύναμή του, με την επιρροή του, με τη σοφία του και την καλωσύνη του.  Τους προσκαλεί από καιρού εις καιρόν σε επίσημο δείπνο και διασκέδαση και τους προσφέρει δώρα.  Ο Bayidir Khan δεν είναι ήρωας.   Τον ρόλο του ήρωα τον υποδύεται ο γαμπρός του Bayidir Khan: ο Bayrelbey Salur Kazan, αρχηγός των Oghuz, ο οποίος με την πολεμική δεξιότητά του εμπνέει τους άντρες του. Θα μπορούσε ίσως να συγκριθεί με τον Διγενή Ακρίτα του Ελληνικού Έπους.

Από τις δώδεκα ιστορίες του Έπους του Dede Korkhut,  οι τέσσερις είναι αφιερωμένες στον Salur Kazan και στην οικογένειά του.   Ο Salur Kazan, ανήκει στις εσωτερικές φυλές  των Oghuz και η επίδρασή του είναι εμφανής σε όλα τα υπόλοιπα επεισόδια του έπους.

 

Ο Bayrelbey Salur Kazan ως αρχηγός των Oghuz, διασκεδάζει τους Beys και στο τέλος της πανδαισίας αφού οδηγεί την οικογένειά του σε ασφαλές μέρος, ύστερα και κατόπιν πρόσκλησης, επιτρέπει στους Beys να λεηλατήσουν την τέντα του.  Στη δωδέκατη (XII) ιστορία ο  Salur Kazan που ανήκει στους εσωτερικούς Oghuz, διαπράττει το λάθος να μη προσκαλέσει τους εξωτερικούς Oghuz, και αυτό το γεγονός οδηγεί σε εμφύλιο πόλεμο ανάμεσα στις φυλές των Oghuz.

Ο Salur Kazan, πρόκειται πιθανόν για ιστορικό πρόσωπο αφού απαντά και σε άλλες πηγές, όπως στις εργασίες των:  Yazijoghlu, Haji Bektash-I Veli, Bay Burt Osman  και  Ebul Gazi Bahaclir Khan, όπου ο Salur Kazan προσονομάζεται στύλος του Τουρκεστάν, ελπίδα των φτωχών, υποστηρικτής των πολεμιστών που κινδυνεύουν[18].

Οι ιστορικοί του 15^ου -17^ου αι. για τις πληροφορίες τους σχετικά  με τις περιπέτειες του Salur Kazan, βασίστηκαν στην προφορική παράδοση των Τούρκων και στους μύθους που κυκλοφορούσαν γι’ αυτόν, καθώς από τη λαϊκή παράδοση  προέρχονται τα υπερφυσικά στοιχεία των μύθων  που σχετίζονται με τον  Salur Kazan[19].  Κάτι ανάλογο παρατηρείται και στο έπος του Διγενή Ακρίτα[20].

Στον  XI μύθο ο  Salur Kazan αποκεφαλίζει τον εφτακέφαλο δράκο που έρχεται από τον ουρανό πίσω στη γη, σα συμφορά που εξαπέλυσαν εναντίον των Oghuz οι εχθροί τους[21] (παρόμοια και ο Διγενής Ακρίτας στον έβδομο [7^ο] Λόγο[22], σκοτώνει τον τρικέφαλο Δράκο  με μια «σπαθίαν»[23]).

Και ο Beyrek στην ίδια ιστορία, την ΙΙΙ, δραπετεύει από τη φυλακή όπου κρατείται αιχμάλωτος από τους  εχθρούς του,  για να επιστρέψει ύστερα από δεκαπέντε [15] χρόνια στην πατρίδα του, την ημέρα μάλιστα που η αγαπημένη του πρόκειται να παντρευτεί παρά τη θέλησή της, με κάποιον εκβιαστή.  Για να πετύχει ο  Beyrek να νυμφευτεί την αγαπημένη του, υπόσχεται γάμο και στη  θυγατέρα του δεσμώτη του και με τον τρόπο αυτό αναγκάζεται να νυμφευθεί δύο γυναίκες.   Το γεγονός αυτό αποτελεί τη μοναδική περίπτωση πολυγαμίας στο Έπος του Dede Korkhut.  Το φαινόμενο ετούτο δεν απαντά στο έπος του Διγενή Ακρίτα, καθώς η γραφή του Έπους βρίσκεται υπό την επίρρεια του Χριστιανισμού.

            Στην V ιστορία του Έπους ο Delü Dumrul αγωνίζεται με τον Azrail,  τον Άγγελο του θανάτου, γεγονός που φέρνει στο προσκήνιο τη σύγκριση του τουρκικού λαϊκού πολιτισμού με  τον ελληνικό. Σε δύο λοιπόν εκπροσωπευτικά  ελληνικά Δημώδη Ακριτικά Τραγούδια: 1. το Πάλεμα του Τσαμαδού και του γιου του και 2. Ο θάνατος του Διγενή, όπου ο Διγενής παλεύει με τον Χάρο και ηττάται[24], διαπιστώνεται η πάλη των θνητών με όντα υπερφυσικά παρόμοια όπως στο τουρκικό έπος. Αντίθετα στο καθ’αυτό έπος του Δ. Ακρίτα, στον Δέκατο [10^ο] Λόγο[25], ο Διγενής αποδέχεται το θάνατο παθητικά, μοιρολατρικά, χωρίς πάλη.

Στον ίδιο μύθο (V), ο Delü Dumrul μας θυμίζει τον βασιλιά Άδμητο της Αρχαίας Ελληνικής μυθολογίας, του οποίου τη θέση δέχεται να πάρει η σύζυγός του Άλκηστις[26], όταν έρχεται ο Χάρος να τον πάρει.  Τελικά ο καλός τους φίλος, ο περίφημος Ηρακλής, την απελευθερώνει από τον Χάροντα. Στον τουρκικό μύθο ο Delü Dumrul, παρακαλάει τον Θεό και εισακούγεται, αφού πρώτα υπόσχεται να προστατεύει τους φτωχούς.  Εδώ, ο Θεός επεμβαίνει ενεργά και διατάζει τον Azrail να πάρει αντί του ήρωα τους γονείς του και να χαρίσει σ’ αυτόν και στη γυναίκα του 140 χρόνια ζωής, επιπλέον.

            Στον μύθο VIII  υπάρχει ο μονόφθαλμος ανθρωποφάγος Tepegöz, που θυμίζει τον μύθο από το Ομηρικό Έπος της Οδύσσειας του ανθρωποφάγου μονόφθαλμου Κύκλωπα[27] στη Σικελία, και την περιπέτεια του ήρωα Οδυσσέα μ’ ετούτον, στη διάρκεια της μακροχρόνιας επιστροφής του στην πατρίδα του, Ιθάκη.  Eξάλλου και στο έπος του Διγενή Ακρίτα ο Οδυσσέας[28] του ομηρικού έπους, εικονίζεται σε παράσταση  στο παλάτι του Διγενή  παρά τον Ευφράτη ποταμό, γεγονός που μαρτυρεί τη γνώση των ομηρικών επών στο ελληνικό Βυζάντιο.  Ίσως λοιπόν ο μονόφθαλμος ανθρωποφάγος στο τουρκικό έπος, Tepegöz, να είναι τελικά μία απήχηση του ελληνικού ομηρικού μύθου.  Ο Tepegöz δολοφονείται  τελικά από τον Basat, έναν υπεράνθρωπο  που τον είχε θηλάσει λέαινα και είχε μεγαλώσει μαζί με τα μωρά της, γεγονός που θυμίζει τον μύθο του Ρωμύλου και Ρέμου των Λατίνων.

Συμπερασματικά θα μπορούσε να πει κανείς ότι οι μύθοι του Τουρκικού Έπους φέρουν στοιχεία, κοινά εκείνων που συμπεριλαμβάνονται στη μυθολογία  της Κλασσικής περιόδου και του Μεσαίωνα στην περιοχή της  Μεσογείου και δη στην Ελληνική.

 

Ο Ρόλος των Γυναικών στο Έπος του Dede Korkhut

Στο Έπος του Dede Korkhut, οι γυναίκες διαδραματίζουν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο.  Κατέχουν ισότιμη κοινωνική θέση με τους άντρες και η μαντήλα [veil], το χαρέμι και η πολυγαμία είναι στοιχεία τα οποία εισέρχονται στην κοινωνία τους αργότερα, από την Αραβία, με την υιοθέτηση του Ισλαμισμού.  Θα πρέπει να αναφερθεί εδώ ότι τη ‘μαντήλα’ τη φορούσαν και οι άντρες, σύμφωνα με τον μύθο ΙΙΙ[29].

Οι γυναίκες ως μητέρες είναι σεβαστές και ως σύζυγοι αγαπημένες.  Συχνά είναι συμβουλάτορες των συζύγων τους και των υιών τους, παρόμοια όπως στους μύθους ΙΙ και IX, όπου ο Dirce Khan και ο Begil αντιστοίχως, ακολουθώντας τις συμβουλές των συζύγων τους ξεπερνούν περιόδους κρίσης.

            Οι γυναίκες των Oghuz Dede Korkut,  Banu Chihek [μύθος III], Burla Hatum [μύθος IV], Seljen Hatün [μύθος VI], με επιτυχία ανταγωνίζονται τους άντρες. Η Ayshe και η Fatma [μύθος II] αναφέρονται από τον Kazan, όταν ρωτάει το ρυάκι για την καταστροφή του καταυλισμού του. Η Ayshe και η Fatma είναι αντιστοίχως οι πιο αγαπημένες από τις συζύγους και θυγατέρες του Μωάμεθ και συνδέονται με τον λοιπό αριθμό των γυναικών στις ιστορίες, μόνο στα παράπονα, και ως επίκληση[30].

           

Οι εχθροί των Oghuz, στο Έπος

Οι εχθροί των Oghuz, οι άπιστοι, σύμφωνα με τη σειρά που  παρουσιάζονται στο έπος, είναι: οι Shokli Melik, Bugajik Melik, Ak Melik Cheshme, Arshin Oghlu Direk Tekür και Kara Tekür. Είναι περιθωριακοί χαρακτήρες βλάπτουν τους Oghuz, τους κατακρατούν, κάνουν επιδρομές εναντίον τους,  αλλά τελικά εξολοθρεύονται από αυτούς.

Στην πορεία του χρόνου, οι παλιοί εχθροί των Oghuz στην Κεντρική Ασία: οι Kipchak, αντικαθίστανται από τους χριστιανούς αρχηγούς των Ελλήνων και τους Χριστιανούς από τη Γεωργία [Μέση Ανατολή], που παρουσιάζονται να διαφέρουν ως προς τον χαρακτήρα από τους Kipchak, και των οποίων διατηρούν μεν τα ονόματα, προσθέτουν όμως δίπλα στο όνομά τους και το προσόνομα “Melik”, των παλιών τους εχθρών Kipchak.

 

 

 

Πώς δημιουργήθηκε το Έπος του Dede Korkut

Το Έπος έχει πολλά στοιχεία τα οποία δείχνουν ότι πρόκειται για προϊόν της προφορικής παράδοσης των Oghuz.

            Ίσως τα τραγουδούσαν οι διάφοροι ραψωδοί ο καθείς με το δικό του τρόπο ξεχωριστά ή ως σύνολο από έναν αφηγηματικό κύκλο. Οι χαλαρά συνδεδεμένες μεταξύ τους ιστορίες, αποκαλύπτουν ότι πρόκειται για είδος προφορικής παράδοσης και θυμίζουν Καραγκιόζη,  καθώς οι ήρωες είναι επαναληπτικοί και επομένως επαναπαρουσιάζονται,  ασχέτως αν σε μία άλλη, προηγούμενη ιστορία, έχουν αφανιστεί. Ο Shökli Melik ο γνωστότερος από τους Beys των «απίστων», έχει φονευθεί τέσσερις φορές σε διαφορετικές αφηγήσεις του Έπους.

Η αντίληψη ότι πρόκειται περί προφορικής παράδοσης επιτρέπει επίσης την πίστη ότι αναμφίβολα το τουρκικό έπος έχει υποστεί αλλοιώσεις αφότου πρωτοεμφανίστηκε και ότι αυτές οφείλονται στους διάφορους ραψωδούς, που άλλαζαν το κείμενο προσθέτοντας ή αφαιρώντας, όπως συμβαίνει στην προφορική παράδοση που ως γνωστόν στηρίζεται στη απομνημόνευση και στις ανάλογες προσαρμογές, ανάγκες ή απαιτήσεις της δοθείσας στιγμής.     Γεγονός παραμένει  ότι το τουρκικό έπος: The Book of Dede Korkut, παρουσιάζει τη μορφή αυτή στο τέλος του 16^ου αι., και πολύ πιθανόν είναι εργασία συλλογής ιστοριών σε ένα σύνολο, ενός ή και περισσοτέρων λογοτεχνών.

Πιπίνα Δ. Ιωσηφίδου Έλλη (Elles)

Για το περιοδικό Αναγνώστης

Σύδνεϋ, Σεπτέμβριος 2009-09-21

 

Βιβλιογραφία

                Ν. Πολίτης, Το Ελληνικό Δημοτικό Τραγούδι, Εκλογαί από τα Τραγούδια του Ελληνικού λαού, Νέα Έκδοση με μονοτονικό, Π. Ιωάννου, Ηλιούπολη, Αθήνα- 1989)

            Ο Διγενής Ακρίτας (για το ελληνικό βυζαντινό έπος χρησιμοποιήθηκε το Χειρόγραφο της Άνδρου, ως κείμενο, και εμμέσως, από τη μελέτη του Βασίλη Χ. Μάκη, που τιτλοφορείται: Διγενής Ακρίτας, Μελέτη, Σύνθεση, Σχόλια, Σημειώσεις, Αθήνα 1979)

            Robert Graves, Greek Myths, published by Book Club Associates 1981

            The Book of Dede Korkut, a Turkish Epic, Translated into English and Edited by Faruk Sumer, Ahmet E. Uysal, Waren S. Walker, University of Texas, Press Austin 1991. Μετάφραση από την Αγγλική στην Ελληνική του έπους (The Book of Dede Korkut, a Turkish Epic), έγινε από την Πιπίνα Δ. Έλλη (Ιωσηφίδου-Elles).

            Euripides, Alcestis,  The Plays of Euripides, Alcestis, The Grate books, Translated into English Prose by  Edward P.Coleridge, Published by Encyclopaedia Britannica, Inc. , 26^th Printing, 1984, p.237

 

 

---

[1] The Book of Dede Korkut, a Turkish Epic, Translated into English and Edited by Faruk Sumer, Ahmet E. Uysal, Waren S. Walker, University of Texas, Press Austin 1991. Μετάφραση από την Αγγλική στην Ελληνική του έπους (The Book of Dede Korkut, a Turkish Epic), έγινε από την Πιπίνα Δ. Έλλη (Ιωσηφίδου-Elles).

[2] Της Τουρκίας όπως είναι γνωστή σήμερα

[3] Ανάμεσα στις δυναστείες των Ak-Koyunly και Kara-Koyunly, The Book of Dede Korkut, Turkish Epic, ο.π., σ. 9

[4] Oghuz = φυλές της Göktürk Αυτοκρατορίας, μεταξύ του 9^ου και του 13^ου αι. Τον 9^ο αι. μετακινήθηκαν στις όχθες του ποταμού Syr Darya (=ο Ιαξάρτης ποταμός της κλασσικής περιόδου

[5] The Book of Dede Korkut, p. 11 (XI)

[6] Dede Korkut, ο.π.,  σ. 12 (ΧΙΙ)   

[7] Durer ut-tijan ve gurer ut-tevarih ilezman.

[8] Dede Korkut, “imperfect copy”, p.XXII.

[9] Dede Korkut, Legent III

[10] Dede Korkut, p. XXII

[11]Dede Korkut,  Legents: I και III αντίστοιχα

[12] Dede Korkut, σ.  ΧΙΧ

[13] Dede Korkut, σ. .ΧΙΧ

[14] Dede Korkut, Legent ΙΙΙ

[15] Dede Korkut, Legent XII

[16] Dede Korkhut, p.167

[17] Dede Korkhut, p. 175

[18] Dede Korkhut, p. XVI

[19] Η επαλήθευση του προφητικού ονείρου του Salur Kazan στο ΙΙ μύθο του Dede Korkhut. Παρόμοιο όνειρο βλέπει και ο Κωνσταντίνος για τον Αμηρά (στίχοι: 822-828 ), στο έπος του Διγενή Ακρίτα  και ξυπνάει αναστατωμένος και ανήσυχος για την αδερφή του.

[20] Εδώ ο Έρωτας παρουσιάζεται στην Ειρήνη, θυμωμένος.  Προμήνυμα της αγάπης της  Ειρήνης και της απαγωγής της από τον Αμηρά (στίχοι: 191-215)

[21] Dede Korkhut, ιστορία III

[22] στίχοι: 2955-2976

[23] στιχ. 2974

[24]Αντιστοίχως: Τραγούδι: 77 σελ. 114 και Τραγούδι: 78, Α και Β, σελ. 116-118 (Ν. Πολίτης, Το Ελληνικό Δημοτικό Τραγούδι, Εκλογαί από τα Τραγούδια του Ελληνικού λαού, Νέα Έκδοση με μονοτονικό, Π. Ιωάννου, Ηλιούπολη, Αθήνα- 1989)

[25] Στίχοι: 4742-4744

[26] The Plays of Euripides, Alcestis, The Grate books, Translated into English Prose by  Edward P.Coleridge, Published by Encyclopaedia Britannica, Inc. , 26^th Printing, 1984, p.237, also at Robert Graves, Greek Myths, published by Book Club Associates 1981, p.75

[27] Robert Graves, Greek Myths, published by Book Club Associates 1981, p.11

[28] «και Οδυσσέως θαυμαστήν τόλμην» στιχ. 4241

[29] Dede Korkut,  σ. 45

[30] Dede Korkut, σ. 28