Χρύσανθος

Ο Αρχιερέας – Εθνάρχης των Ποντίων

 

Το βιβλίο του Μάκη Κασαπίδη «Χρύσανθος, ο Αρχιερέας – Εθνάρχης των Ποντίων» εντάσσεται στις εκδόσεις του Εθνικού Κέντρου Ελληνικών Μελετών και Έρευνας του Πανεπιστημίου La Trobe, Μελβούρνη.  Η παρουσίασή του έγινε τον Μάιο του 2004, στα πλαίσια των εκδηλώσεων για την Ημέρα Μνήμης της Γενοκτονίας του Ποντιακού Ελληνισμού.

Το πλαίσιο αυτό ήταν το πλέον αρμόζον, γιατί ο Χρύσανθος Φιλιππίδης, ως διάκονος στην αρχή και Μητροπολίτης της Τραπεζούντας στη συνέχεια, βίωσε εκ του σύνεγγυς τα τραγικά γεγονότα των διώξεων, των εκτοπισμών, και των ομαδικών εκτελέσεων Ελλήνων του Πόντου, πρώτα από το Οθωμανικό καθεστώς, και στη συνέχεια το Κεμαλικό, κατά τη διάρκεια του 1916-1923.

Εκτός από το τεράστιο ποιμαντορικό, ανθρωπιστικό και εθνικό του έργο, ο Χρύσανθος πέρασε στην ιστορία και ως ο τελευταίος Μητροπολίτης της Τραπεζούντας, της φημισμένης πρωτεύουσας του Πόντου, που η ίδρυσή της πηγαίνει πίσω στον 7^ο π. Χ. αιώνα.

Ας σημειώσουμε εδώ πως η πόλη της Τραπεζούντας είχε δώσει το όνομά της στην ομώνυμη Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας, που ιδρύθηκε μετά από τη διάλυση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, όταν τα στρατεύματα της Δ΄ Σταυροφορίας κατέλαβαν την Κωνσταντινούπολη το 1204.

Από το 1204 μέχρι την διάλυσή της από τον Μωάμεθ Β΄ τον Πορθητή το 1461, η Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας ήταν το ανατολικότερο προπύργιο του Ελληνισμού.

Όπως σημειώνει στον Πρόλογο ο Αναπληρωτής Καθηγητής του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας, κ. Στάθης Πελαγίδης:

{...}... το εν λόγω βιβλίο ... ερευνά και εξετάζει μια από τις μεγαλύτερες ιστορικές φυσιογνωμίες, όχι μόνο του Ποντιακού, αλλά και του ευρύτερου Ελληνισμού...

{...} Ένα είναι βέβαιο,...το βιβλίο του κ. Κασαπίδη δίνει στον αναγνώστη την εικόνα της προσωπικότητας και της διαχρονικής και πολυθεματικής δραστηριότητας του μεγάλου Ιεράρχη Χρύσανθου, Μητροπολίτη Τραπεζούντας, ως Αποκρισάριου του Οικουμενικού Θρόνου και ως Αρχιεπισκόπου Αθηνών και Πάσης Ελλάδος.  Δίνει, όμως, και την εικόνα του πονεμένου επίλογου της ζωής του (1941-1949).

 

ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ, ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΑΓΩΝΙΣΤΗΣ ΚΑΙ ΕΘΝΑΡΧΗΣ, Ο ΧΡΥΣΑΝΘΟΣ

 

Στην αρχή του δικού του Προλόγου, ο κ. Κασαπίδης δίνει επιγραμματικά την ταύτιση του Μητροπολίτη Τραπεζούντας Χρύσανθου με τον Ποντιακό Ελληνισμό: Τύχη αγαθή προόρισε τον Χρύσανθο, από τα πρώτα κιόλας χρόνια της ιεροσύνης του, να συνδεθεί στενά με τον Ελληνισμό της Τραπεζούντας ως νεαρός διάκονος στην αρχή και ως ποιμενάρχης αυτού αργότερα.  Η δεκάχρονη σχεδόν ποιμαντορία συνέπεσε με την τελευταία φάση της τρισχιλιετούς ιστορικής πορείας του Ποντιακού Ελληνισμού, που υπήρξε και η πιο τραγική φάση, η οποία οδήγησε τελικά στον ξεριζωμό του υπέροχου εκείνου Ελληνισμού από την προαιώνια εθνική του εστία».

Λίγο πιο κάτω στον Πρόλογό του, ο κ. Κασαπίδης εξηγεί ως ακολούθως την επιλογή του βίου και της πολιτείας του Χρύσανθου για την εν λόγω μονογραφία του: «Αξιολογώντας τη μεγάλη προσφορά του αείμνηστου ιεράρχη προς το έθνος γενικά και ειδικότερα προς τους Έλληνες του Πόντου, έκανα τη σκέψη πως θα ήταν εθνικά ωφέλιμο να γνωρίσει ο Ελληνισμός των Αντιπόδων, και ειδικότερα οι νέοι της ελληνικής παροικίας της Αυστραλίας και όχι μόνο, τη ζωή και τη δράση μιας τόσο αξιόλογης προσωπικότητας, όπως εκείνη του μακαριστού Μητροπολίτη Τραπεζούντας Χρύσανθου».

Ο κ. Κασαπίδης παρακολουθεί βήμα προς βήμα τους αγώνες του Μητροπολίτη Χρύσανθου για την ανάδειξη του Πόντου σε ανεξάρτητο κράτος, ή για τη δημιουργία της Ποντο-Αρμενικής Ομοσπονδίας, σαν ύστατη προσπάθεια να αποφύγει την καταιγίδα του Κεμαλικού Καθεστώτος, που από το 1919 άρχισε να σαρώνει την περιοχή, και να αποδεκατίζει τους Έλληνες κατοίκους της.

Παρά την κλονισμένη του υγεία, για μήνες παρέμεινε στο Παρίσι, κατά τη διάρκεια της Διάσκεψης Ειρήνης, στην οποία είχε πάρει μέρος και ο Ελευθέριος Βενιζέλος, και ζήτησε τη συμπαράσταση των Συμμάχων για την προστασία του Ποντιακού Ελληνισμού.

Το ότι οι προσπάθειές του αυτές δεν τελεσφόρησαν οφείλεται πρώτιστα στο ότι οι Σύμμαχοι επαναπροσδιόρισαν τα συμφέροντά τους, θεωρώντας την Τουρκία ως ζωτικό χώρο, μετά την επικράτηση της Επανάστασης των Μπολσεβίκων στην Ρωσία, και τη σύσταση της Σοβιετικής Ένωσης.

Για διαφορετικούς λόγους, και ο Βενιζέλος δεν υποστήριξε την ιδέα για τη σύσταση ανεξάρτητου Ποντιακού Κράτους.

Το ότι οι απώλειες σε ανθρώπινες ζωές στον Πόντο δεν ήταν μεγαλύτερες οφείλεται στην προσωπικότητα του Μητροπολίτη Χρύσανθου, που έχαιρε της εκτίμησης ακόμη και των Τούρκων της Τραπεζούντας, και στον υπεράνθρωπο αγώνα που διεξήγαγε μέχρι τον τελικό ξεριζωμό το 1923.

 

ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟ ΑΠΟΚΤΗΜΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ ΜΑΚΗ ΚΑΣΑΠΙΔΗ

 

Διαβάζοντας το βιβλίο, ο αναγνώστης διαπιστώνει πως παράλληλα με την εξιστόρηση του βίου και της δράσης του Μητροπολίτη Χρύσανθου, ίσως υπάρχει και ένας άλλος, ανομολόγητος λόγος, για την επιλογή του συγκεκριμένου προσώπου: το γεγονός ότι, η πολυσχιδής δραστηριότητα του Μητροπολίτη Χρύσανθου δίνει την ευκαιρία στον συγγραφέα να καλύψει και τις ακόλουθες θεματικές ενότητες:

* Το σχέδιο των Νεοτούρκων για τον εκτουρκισμό των χριστιανικών μειονοτήτων.

* Τις διώξεις του Μικρασιατικού Ελληνισμού και τη γενοκτονία των Αρμενίων και των Ποντίων.

* Τις διεργασίες για τη σύσταση ενός ανεξάρτητου Πόντου, ή μιας Ποντο-Αρμενικής Ομοσπονδίας.

* Την επονείδιστη στάση των Συμμάχων απέναντι στην Ελλάδα, και τον Ποντιακό και Μικρασιατικό Ελληνισμό κατά την περίοδο 1919-1923.

* Τις εξελίξεις σε περιοχές του εξωελλαδικού Ελληνισμού, όπως η Κύπρος, η Αλβανία, η Ρουμανία, η Αυστραλία, με τις οποίες συνδέθηκε ο Μητροπολίτης Χρύσανθος, μέσα από αποστολές που κατά καιρούς του είχε αναθέσει το Οικουμενικό Πατριαρχείο.

* Την κατάσταση που επικράτησε στην Ελλάδα στα πρώτα χρόνια της κατοχής, με το σχηματισμό των γερμανόφιλων κυβερνήσεων, και την άρνηση του Χρύσανθου να συνεργασθεί μαζί τους από τη θέση του Αρχιεπισκόπου Αθηνών και Πάσης Ελλάδος.

Με την πολυθεματική (όπως την χαρακτηρίζει ο Στάθης Πελαγίδης) αυτή προσέγγιση του αντικειμένου του, ο κ. Κασαπίδης έχει επιτύχει, κατά τη γνώμη μου, στην επίτευξη δύο συχνά αλληλοαποκλειόμενων στόχων:

1.  Να συμβάλει στην επιστημονική βιβλιογραφία για μια μεγάλη μορφή της Εκκλησίας και του έθνους, που διαδραμάτισε πρωτεύοντα ρόλο, όχι μόνο ως Ιεράρχης, αλλά και Εθνάρχης, στο πρώτο ήμισυ του 20^ου αιώνα, κατά τη διάρκεια του οποίου διαμορφώθηκε η φυσιογνωμία της σύγχρονης Ελλάδας γεωγραφικά, δημογραφικά και πολιτισμικά.

2.  Να δώσει την ευκαιρία στον προβληματισμένο αναγνώστη να διαμορφώσει μια σφαιρική αντίληψη για διάφορες πτυχές της σύγχρονης ιστορίας μας, που δεν καλύπτονται επαρκώς, και σε κάποιες περιπτώσεις καθόλου, από τα βιβλία του Οργανισμού Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων του Υπουργείου Παιδείας.

Μονογραφίες σαν την εν λόγω, όταν γράφονται από υπεύθυνα, και ακαδημαϊκά καταρτισμένα άτομα, τα οποία δεν φείδονται κόπων και χρόνου για να ερευνήσουν διεξοδικά το αντικείμενό τους, να διασταυρώσουν τις πηγές τους, και να τεκμηριώσουν τις απόψεις τους, επιτυγχάνουν, μεταξύ άλλων, να συμπληρώσουν και πολλά κενά στην ιστορία του ελληνικού έθνους. 

Ο Μάκης Κασαπίδης ανήκει στην τάξη αυτών των ατόμων.  Από την πλευρά του το ΕΚΕΜΕ, του οποίου ο κ. Κασαπίδης αποτελεί βασικό ερευνητικό στέλεχος, με το εν γένει εκδοτικό του έργο, και την έκδοση του εν λόγω βιβλίου, προσφέρει ανεκτίμητες υπηρεσίες στα ελληνικά γράμματα και στην ελληνική ιστοριογραφία.

Ελπίζω πως η ομογένεια της Αυστραλίας θα αρχίσει να αναγνωρίζει τη σπουδαιότητα αυτής της πτυχής του έργου του ΕΚΕΜΕ, και πως θα αισθανθεί την ανάγκη να γίνει και αυτή αρωγός στο συγγραφικό έργο συμπαροίκων λογοτεχνών, ιστορικών και άλλων ανθρώπων των γραμμάτων.

Το βιβλίο του Μάκη Κασαπίδη «Χρύσανθος, ο Αρχιερέας – Εθνάρχης των Ποντίων» αποτελεί πρόκληση, και πρόσκληση, να θέσουμε σε εφαρμογή το αρχαίο ρητό «Αμ’ έπος αμ’ έργον».

Πρόκειται για βιβλίο που καλύπτει ένα ευρύ φάσμα της πιο τραγικής περιόδου στην ιστορία του σύγχρονου Ελληνισμού.  Ο κ. Κασαπίδης έχει ερευνήσει διεξοδικά το αντικείμενό του, και τεκμηριώνει πλήρως τις παρατηρήσεις και απόψεις που διατυπώνει στο βιβλίο του με αναφορές σε ιστορικά ντοκουμέντα, πολλά από τα οποία παραθέτει, και σε άλλες αξιόπιστες πηγές.

Επιστημοσύνη και εμβρίθεια χαρακτηρίζουν την σκιαγράφηση του χαρακτήρα του Μητροπολίτη Τραπεζούντας Χρύσανθου, και για τρία χρόνια (1938-141) Αρχιεπίσκοπου Αθηνών και Πάσης Ελλάδος, και την έκθεση των ιστορικών γεγονότων, με τα οποία ήταν συνυφασμένη η ζωή του.

Οι φωτογραφίες που κοσμούν τις 250 σελίδες του βιβλίου συμπληρώνουν το ιστορικό του περιεχόμενο, ο κατάλογος ονομάτων διευκολύνει τον αναγνώστη στην εντόπιση των σημείων αναφοράς σε συγκεκριμένα πρόσωπα, ενώ η εκτενής βιβλιογραφία, σε συνάρτηση με τον κατάλογο των πηγών, αποτελεί πολύτιμο βοήθημα για τους μελλοντικούς ερευνητές.

 

Κυριάκος Αμανατίδης,

Research Fellow,

National Centre for Hellenic Studies and Research,

La Trobe University , Melbourne

Σημείωση

Ο Μάκης Κασαπίδης, φιλόλογος καθηγητής, είναι Συντονιστής του Ινστιτούτου Ποντιακών και Μικρασιατικών Μελετών στο Εθνικό Κέντρο Ελληνικών Μελετών και Έρευνας του Πανεπιστημίου La Trobe.

 TOP OF THE PAGE 

  ΜΕ ΤΟΝ ΑΕΡΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΗΛΙΟ

  της Ιωάννας Λιακάκου

 βιβλιοκριτική  Κωσταντίνος Καλυμνιός

Μια φορά, ο Γιάννης Λιάσκος είχε πει ότι ο άνθρωπος στη ζωή του οφείλει να κάνει τρία πράγματα: να φυτέψει ένα δέντρο, να κάνει ένα παιδί και να γράψει ένα βιβλίο. Η Ιωάννα Λιακάκου έχει τηρήσει αυτήν τη συμβουλή με το παραπάνω, τόσο πολύ μάλιστα στον λογοτεχνικό τομέα ώστε να θεωρηθεί «λογομάνα» της παροικιακής μας λογοτεχνίας. Αν σκεφθούμε ότι σε πολλές περιπτώσεις τα βιβλία αυτής της παραγωγικότατης συγγραφέως αποτελούν παρακλάδια προγενέστερων δημιουργημάτων της, το πνευματικό δέντρο που έχει φυτέψει αποφέρει πολλούς καρπούς για τον γνωστικό και προσεκτικό αναγνώστη.

            Το βιβλίο «Με τον Αέρα και τον Ήλιο» το οποίο παρουσιάζεται σήμερα συνδέεται άμεσα με την δενδριτική αντίληψη της συγγραφέως όσον αφορά το λόγο της. Διότι ο αέρας και ο ήλιος είναι ακριβώς εκείνα τα συστατικά τα οποία είναι απαραίτητα για την ύπαρξη ολόκληρου του φυτικού κόσμου. Μάλιστα, το βιβλίο αυτό έχει ως κύριο θέμα τον ακατανίκητο πόθο της συγγραφέως για ζωή, λες και είναι δέντρο που υψώνει τους κλώνους του στον ήλιο. Η ίδια λέει:

Θέλω να ζήσω, έλεγα, επείγει να ζήσω, με τον αέρα, με τον ήλιο, με τα παιδία. Επείγει να ζήσω, αύριο πεθαίνω. Στις γειτονιές του κόσμου περπάτησα, λουλούδια έκοψα, χαμόγελα σκόρπισα, άφθονα. Χαρούμενα πρόσωπα, λατρεμένα έχασα. Σκεφτικά περπάτησα στις γειτονιές του κόσμου. Έψαχνα την αγάπη, θέλω να ζήσω έλεγα. Φανταζόμουν, ζωγράφιζα, τραγουδούσα, βοηθούσα να ζήσω έλεγα. Ζούσα όπως μπορούσα, ποθούσα να ζήσω, να ζήσω...»

Αυτό που θα μας δώσει να καταλάβουμε η συγγραφέας στη συνέχεια, είναι ότι πέραν του ήλιου και του αέρος, το δέντρο θα θεριέψει μόνον εφόσον καταφέρει να καταναλώσει και με την σειρά του να αποβάλλει, όλα τα απόβλητα του κόσμου. Η συγγραφέας λοιπόν, θα μας ταξιδέψει στον μυστικό κόσμο των ψυχικών απόβλητων επιδεικνύοντας μας, τα κύρια συστατικά που την ώθησαν να μετεμφυτευθεί και να θεριέψει το δικό της δέντρο στην Αυστραλία. Μας ωθεί και σε προβληματισμούς ο τίτλος του βιβλίου. Κάποτε ο αέρας κοπάζει και ο ήλιος δύει. Τι συμβαίνει μετά; Είναι αυτή η αποπνικτική κατάσταση του απροχώρητου που θα εξεταστεί σε βάθος από την ταλαντούχα πέννα της συγγραφέως.

Αυτή η οργανική στάση της συγγραφέως, η οποία προσάπτει αλλά ποτέ δεν διαπερνά τα όρια της μοιρολατρίας, εκφράζει την βαθιά φιλοσοφημένη άποψη της συγγραφέως ότι ο άνθρωπος αποτελεί βασικό και αναπόσπαστο κομμάτι του φυσικού κόσμου. Η ίδια, σε μία ρήση που μας ενθυμίζει την παραβολή του σπορέα αλλά σε παραλλαγή, λέει:

«Σπόροι είμαστε, σκορπισμένοι. Άλλος πέφτει σε εύφορο χωράφι, πίνει νερό, λιάζεται, μεγαλώνει, ανθεί, καρπίζει εύκολα, άλλος πέφτει σε χαράδρα, σε ακροποταμιά, κάτω από λιθάρι ή στα τσιμέντα της πόλης. Πασχίζει να βγεί στο φως, οφείλει να βγει στο φωε, να βρει το δρόμο του. Μερικοί του βάζουν εμπόδια για να προχωρήσουν αυτοί, άλλοι νομίζοντας πως τον προστατεύουν.»

Είναι για τους απολυμένους αυτούς σπόρους που έρχεται η Ιωάννα Λιακάκου να μας μιλήσει. Ξέρουμε ότι ήταν διασκορπισμένοι παντού και ότι συγκεντρώθηκαν μετά από χρόνια σε ένα ιδιαίτερα μακρυνό γεωγραφικό σημείο. Αν ο τίτλος μετονομάζονταν «Όσα παίρνει ο Άνεμος,» θα ήταν εξίσου κατάλληλος για την περίπτωση. Η δουλειά τώρα είναι να πέσει ο λόγος της συγγραφέως σε εύφορο έδαφος.

Αξίζει σε αυτό το σημείο να σημειωθεί ότι το βιβλίο αυτό αποτελεί αντίποδας ενός προηγούμενου βιβλίου της Ιωάννας Λιακάκου, το «Για ένα Ρόδο, για ένα Μήλο.» Σε εκείνο το έργο, υπαγορεύει πίσω από την προσωπίδα μιας νεαρής μετανάστριας, της Βάσως, τις εμπειρίες, δυσκολίες, πόθους και ευτυχίες που έζησε η μεταναστευτική γενιά μέχρι το τέλος της δεκαετίας του εβδομήντα. Αν, προσκομίζοντας την μουσική ορολογία των πολυφωνικών τραγουδιών του τόπου μας, θεωρήσουμε το έργο αυτό ως κύρια μελωδία του τραγουδιού όλων των ελλήνων μεταναστών, τότες σίγουρα, το βιβλίο «Με τον Αέρα και τον Ήλιο» αποτελεί ο ισοκράτης που βουίζει υπόκωφα, συνοδεύοντας και δίνοντας ιδιαίτερο φόντο στη ζωή του μετανάστη.

Και αυτό διότι το βιβλίο «Με τον Αέρα και τον Ήλιο» δεν είναι απλώς ένα διήγημα. Είναι ολόκληρη η ανησυχία και εσωτερικός προβληματισμός μιας γενιάς που καταλήγει στο συμπέρασμα ότι δεν πάει άλλο – και ωθείται στην επαναστατική απάρνηση των πατροπαράδοτων, και την φυγή. Η συγγραφέας καταλήγει με ακράδαντη λογική σε αυτό το συμπέρασμα μόλις στο τέλος του βιβλίου:

«-Πού έχεις να πας; Πάλι στο Αιγάλεω; Ξέρεις τι εστί Αιγάλεω; Γυφτιά και πείνα.

-         Καλύτερα εκεί.

-         Άντε πήγαινε και γρήγορα θα μας ξανάρθεις όταν σε ζώσει η ανάγκη.

-         Δε θα’ ρθω. Πήρα απόφαση.

-         Καλά, κάθισε να φάμε και μετά φεύγεις.

-         Όχι, θα φύγω τώρα.

-         Καλά άμα σε ζώσουν οι πείνες θα ξανάρθεις. Πού θα πας...

-         Δεν θα ξανάρθω, θα φύγω.

-         Θα ξανάρθεις παρακαλώντας.

-         Θα φύγω μακριά, μακριά στην Αυστραλία.»

Αν λοιπόν θεωρήσουμε ότι το βιβλίο «Για ένα Ρόδο για ένα Μήλο» είναι το πώς, τότες σίγουρα το παρόν βιβλίο αποτελεί το γιατί.

Το βιβλίο λοιπόν, μας βυθίζει αμέσως, χωρίς εισαγωγές και προετοιμασίες, στον χειμαρρώδη λό